Sư Vạn Hạnh: nhà sư, lời sấm và ngai vàng

Vạn Hạnh là nhân vật mà phim đã cẩn thận nhất để không đặt lời vào miệng. Danh sách nhân vật dành cho ông một vai, “người gieo lời sấm”, xuyên Mùa II – III. Chính sử cho một thứ cụ thể hơn và khó dựng hơn: một bài sấm thật, một lời giải đoán, và một người thầy.

Chính sử chép gì

Tư liệu trang web công bố đặt Vạn Hạnh vào một chỗ: Lý Công Uẩn “được sư Vạn Hạnh nuôi dạy từ nhỏ”, và ghi chú nhân vật nói “Lý Công Uẩn, sư Vạn Hạnh và Dương Vân Nga nối ba triều đại thành một câu chuyện.” Danh sách nhân vật sắp công bố dành cho ông vai người gieo lời sấm, xuyên Mùa II và III, và không có tiểu sử. Câu duy nhất trên trang web là một cách nén: sử liệu về sau phân biệt hai người — Lý Công Uẩn được Lý Khánh Văn nuôi ở Cổ Pháp và được gửi đến học với Vạn Hạnh từ năm sáu, bảy tuổi. Một người nuôi dạy và một người thầy, không phải cùng một người.

Bản thân sử liệu đầy đủ hơn tư liệu trang web. Nó giữ lại bài sấm: tám câu, được cho là hiện ra trong vết tích trên cây gạo bị sét đánh ở hương Diên Uẩn, châu Cổ Pháp. Vạn Hạnh tự mình giải đoán bài sấm, đọc các chữ ấy thành lời tiên đoán rằng nhà Lê sẽ mất và nhà Lý sẽ lên, rồi nói với Lý Công Uẩn: họ Lý sẽ thịnh, và ông nên lên ngôi. Biên niên cũng chép Vạn Hạnh hơn bảy mươi tuổi vào năm 1009.

Người đời sau đọc thế nào

Chữ “gieo” là của phim, và đó là một cách đọc sử liệu, không phải lời trích từ sử liệu. Dạng cổ nhất của câu chuyện là một bài sấm hiện trên cây, được một nhà sư giải đoán; dạng chính trị — một nhà sư tự sắp đặt bài sấm — là về sau. Ngô Thì Sĩ, viết trong Tiền biên in năm 1800 và trong Việt sử tiêu án, cho rằng Vạn Hạnh đã ngụy tạo bài sấm để tạo dư luận. Đó là phán đoán thế kỷ XVIII, không chứng cứ đương thời, và thuộc về cách câu chuyện được dùng về sau.

Còn một khoảng trống: bài sấm được soạn trước lần lên ngôi mà nó tiên đoán, hay được viết ngược vào sử liệu về sau. Biên niên đặt nó như một điềm trước sự việc; câu hỏi ấy là của người đọc về sau.

Bài sấm làm đúng điều lời giới thiệu của phim nói quyền lực chính danh cần — “thanh gươm, dòng máu, hay ngòi bút của kẻ thắng viết sử”. Một bài sấm trên cây, một lời giải đoán của nhà sư, một học trò được bảo rằng ngai vàng là của mình: đó là ngòi bút đi trước. Việc nó đi trước theo ý Vạn Hạnh hay chỉ trong hồi tưởng về sau là điều sử liệu không nói.

Ba mùa, một hành trình

Phim ghi vai của ông cho Mùa II và III. Mùa II là 979–981: đêm yến tiệc, hoàng đế sáu tuổi, tấm long bào, quân Tống áp biên. Mùa III là 1005–1010: cuộc tranh ngôi, phái đoàn kinh Đại Tạng, tẩm điện, tờ chiếu. Nếu phim giữ ông xuyên cả hai, thì ông có mặt ở thời nhiếp chính và ở lễ đăng quang — đúng hai khoảnh khắc một nhà sư có thể quan trọng nhất, và sử liệu nói ít nhất về điều ông đã làm.

Trang web không in bài sấm: phim có thể giữ kín một văn bản đã được chép. Điều phim không được làm là thay nó bằng một bài sấm tự soạn. Bốn lớp luôn tách nhau: điềm trên cây (sử liệu), lời giải đoán và lời khuyên của Vạn Hạnh với Lý Công Uẩn (sử liệu), quan điểm về sau của Ngô Thì Sĩ rằng ông ngụy tạo (diễn giải), và cách phim dàn dựng, đọc lên (hư cấu).

Phim thêm gì

Toàn bộ phần này là hư cấu, và tuyên bố miễn trừ nói rõ rằng nơi sử liệu im lặng, phim tưởng tượng.

• Dàn dựng và cách đọc. Điềm được tìm thấy thế nào, nhà sư có đọc to bài sấm không, ông nói với ai và lúc nào: phần phim được sáng tạo. Còn lời của bài sấm thì không, và một bài sấm thay thế sẽ là ngụy tạo.
• Việc dạy dỗ. Bài học, lời kinh, lời khuyên và những hoài nghi riêng tư của cả hai phía đều được dựng, không được ghi. Bản sử liệu đầy đủ hơn cho mối quan hệ một dáng hình và không cho cảnh nào.
• Sự tiếp cận. Làm thế nào một nhà sư ở Cổ Pháp vẫn ở gần một võ tướng Điện tiền rồi gần một hoàng đế là câu hỏi phim phải trả lời bằng những cảnh mình dựng.
• Khuôn mặt. Không có chân dung đương thời nào được xác thực, và bức hình trên trang này cho thấy một triều đình, không phải một nhà sư — nên khuôn mặt, áo và dáng đứng của ông đều do tưởng tượng. Hình ảnh là tranh minh họa làm bằng công cụ tạo sinh, không phải ảnh chụp hay tư liệu lưu trữ.

Một bài sấm phim giữ kín

Phần lớn phim lịch sử sẽ cho nhà sư nói trước tương lai. Lựa chọn của phim đến nay là giữ vai và giữ kín bài sấm — và sử liệu được phục vụ tốt hơn bởi cách ấy so với một bài sấm tự soạn. Một điềm trên cây, một lời giải đoán, và về sau một lời buộc tội ngụy tạo: cả ba lớp đều có trong tư liệu, và sự tiết chế của phim là giữ chúng trong tầm nhìn thay vì đặt lời vào miệng ông.