Lý Công Uẩn: vị hoàng đế được nhà sư nuôi dạy

Ghi chú nhân vật gói Lý Công Uẩn trong ba mệnh đề: được nuôi ở Cổ Pháp và học với sư Vạn Hạnh, võ tướng Điện tiền dưới triều Lê Long Đĩnh, người viết Chiếu dời đô. Một nhân vật phải được dựng quanh bộ khung ấy — và quanh một hình ảnh: người đàn ông trên boong thuyền lúc bình minh.

Chính sử chép gì

Tháng 10 năm Kỷ Dậu (1009), Lê Long Đĩnh qua đời ở tuổi hai mươi tư theo cách tính của sử. Hai ngày sau, Lý Công Uẩn lên ngôi. Năm sau là Chiếu dời đô: Đại La trở thành Thăng Long. Sử liệu để lại bốn dữ kiện về ông, và không bức chân dung.

• Ông được Lý Khánh Văn nuôi ở Cổ Pháp và được gửi đến học với sư Vạn Hạnh từ năm sáu, bảy tuổi; phim gộp cả hai thành “được sư Vạn Hạnh nuôi dạy từ nhỏ”, còn biệt hiệu dành cho ông là “Đứa trẻ chùa Cổ Pháp”.
• Ông là võ tướng Điện tiền dưới triều Lê Long Đĩnh.
• Ông lên ngôi hai ngày sau cái chết của Long Đĩnh, và biệt hiệu gắn với ông từ đó là Lý Thái Tổ.
• Ông viết Chiếu dời đô năm 1010.

Không dòng nào trong danh sách ấy cho biết ông nghĩ gì, nói năng ra sao, hay vì sao quân Điện tiền chấp nhận ông. Khoảng lặng đó không phải sơ suất: tuyên bố miễn trừ của xưởng phim mô tả các nguồn còn lại đúng như giới sử học: ít ỏi, viết về sau, thường mang tính thiên vị.

Sử gia về sau đọc thế nào

Hai ngày giữa một cái chết và một lễ đăng quang là chỗ các bộ sử về sau bắt đầu làm việc. Trang sử của phim đặt bốn cách đọc cái chết của Long Đĩnh cạnh nhau, và một trong số đó là của Ngô Thì Sĩ: bộ Tiền biên in năm 1800 gọi hiệu “Ngọa Triều” là thô bỉ, không căn cứ, và cho rằng có thể nhà Lý đã đầu độc vua rồi giấu kín việc ấy. Phim gọi đó là giả thuyết viết sau gần tám thế kỷ, không có chứng cứ đương thời, và giữ nó ở Tiền biên chứ không phải Toàn thư. Giả thuyết nêu tên một dòng họ, không nêu tên Lý Công Uẩn; không dòng nào trong phần sử liệu được dẫn ở đây buộc tội cá nhân ông.

Khác biệt ấy quyết định cách đọc nhân vật. Nếu giả thuyết đúng, năm 1009 là một cuộc đoạt ngôi và buổi đầu nhà Lý mang vết bẩn ấy. Nếu giả thuyết sai, cũng hai ngày đó chỉ là một cuộc kế vị. Phim dựng các khả năng song song và không trả lời thay khán giả. Điều phim không coi là mơ hồ là năm 1010: tờ chiếu, cuộc dời đô, văn bản. Lời giới thiệu của phim đặt cả dự án thành một câu hỏi về nguồn gốc quyền lực chính danh — “thanh gươm, dòng máu, hay ngòi bút của kẻ thắng viết sử” — và Lý Công Uẩn là nhân vật cầm ngòi bút.

Ba mùa, một hành trình

Phim xếp ông vào Mùa II – III, xuyên suốt. Mùa II là 979–981: đêm yến tiệc, hoàng đế sáu tuổi Đinh Toàn, thái hậu Dương Vân Nga, long bào khoác lên vai Lê Hoàn, quân Tống áp biên. Lý Công Uẩn không đứng giữa câu chuyện ấy. Ông là một sĩ quan trẻ trong một triều đình mà quân Điện tiền bỗng trở nên quan trọng — cách phim đọc ông, không phải điều chính sử chép.

Mùa III là 1005–1010, và các tập của ông nằm ở cuối: “Tẩm điện”, rồi “Chiếu dời đô”. Phần khép của phim nói rõ đó là kiểu kết thúc nào:

“…được cái thế rồng cuộn hổ ngồi.”

Câu ấy thuộc về tờ chiếu, được phim ghi cho Lý Thái Tổ năm 1010; dòng chú bên dưới viết: “Series khép lại không bằng một trận đánh, mà bằng một văn bản.”

Phim thêm gì

Từ đây, cách đọc đổi sang một lớp khác: hư cấu. Xưởng phim nói rõ điều này trên trang tuyên bố miễn trừ.

• Tuổi thơ chùa Cổ Pháp. Sử liệu nêu tên người nuôi và người thầy, và không nói gì về thời thơ ấu. Phim tưởng tượng những năm tháng ấy: bài học, lời kinh, một ngôi chùa trong đất nước vừa qua loạn.
• Lời sấm. Danh sách nhân vật giới thiệu Vạn Hạnh là “người gieo lời sấm”. Sử cũ có chép bài sấm và cách Vạn Hạnh luận giải; phần phim chọn không trích bài sấm ấy thay vì dựng lại một câu trích, và xem lời sấm là câu chuyện chính trị về việc lên ngôi.
• Đời sống bên trong. Lời thoại, suy nghĩ riêng tư, động cơ và thứ tự cảnh đều là sáng tạo, đúng như tuyên bố miễn trừ ghi rõ.
• Khuôn mặt. Xưởng phim không biết có chân dung đương thời nào đã được xác thực, nên khuôn mặt, trang phục và phong thái đều do tưởng tượng. Hình ảnh là tranh minh họa làm bằng công cụ tạo sinh, không phải ảnh chụp hay tư liệu lưu trữ, và có thể có lỗi thời đại.

Khoảng trống đáng xem

Điều khiến Lý Công Uẩn khác các nhân vật còn lại là phim cần thêm rất ít. Một học trò nhà sư. Một võ tướng Điện tiền. Một cái chết mà sử liệu bỏ ngỏ nguyên nhân. Hai ngày. Một tờ chiếu sống lâu hơn người viết ra nó. Dữ kiện đã cố định; phim dựng nên con người đã sống giữa những dữ kiện ấy. Điều phim không được phép làm là để con người ấy lấn át dữ kiện. Các bài viết trên trang này cố giữ ba lớp cho thấy rõ: điều sử chép, điều người đọc sau nghi ngờ, và điều phim tưởng tượng.