1009: cái chết, hai ngày, bốn cách đọc

Tháng 10 năm Kỷ Dậu (1009), Lê Long Đĩnh qua đời ở tuổi hai mươi tư theo cách tính của bộ sử. Hai ngày sau, Lý Công Uẩn lên ngôi. Sang năm sau, kinh đô dời. Ba mốc và một khoảng giữa; khoảng giữa là Mùa III.

Chính sử: một dòng và một lời giải thích

Phần sử trên trang phim dẫn chính văn như cách đọc thứ nhất, và nó chỉ vỏn vẹn một câu:

“Vua băng ở tẩm điện.”

Nguyên văn đầy đủ hơn của đoạn ấy cũng giải thích biệt hiệu: vua gọi là Ngọa Triều vì mắc bệnh trĩ, phải nằm mà coi chầu. Đó là lời giải thích cho cái tên — không phải cho cái chết. Một lời chú gắn kèm đoạn sử, được đánh dấu là dã sử, thêm rằng rượu chè và nữ sắc đã sinh ra bệnh ấy. Chính sử không nêu nguyên nhân cái chết ngoài chuyện băng ở tẩm điện, không nói ai có mặt trong phòng và không động cơ.

Khoảng lặng ấy chính là sự kiện. Một cái chết được chép kèm địa điểm, một biệt hiệu và không nguyên nhân rõ ràng là một cánh cửa để mở, và mọi cách đọc về sau đều bước qua đó. Bài này nói về việc phim dựng những cách đọc ấy thay vì chọn một.

Bốn cách đọc

Phần sử của trang ghi nhãn bốn cách đọc cùng một đoạn.

• Chính sử — sự kiện được ghi. Chính văn, dẫn ở trên. Sử nêu cái chết, giải thích biệt hiệu bằng bệnh trĩ và tư thế nằm, rồi không nêu nguyên nhân thêm.
• Dã sử — giai thoại. Lời chú của chính bộ sử, tách khỏi chính văn, chép vua say đắm rượu chè, nữ sắc và vì thế sinh bệnh. Chính bộ sử gọi lời chú là dã sử, và cách gọi đó cũng là một phần chứng cứ.
• Ngô Thì Sĩ — giả thuyết. Bộ Đại Việt sử ký tiền biên, in năm 1800 sau khi tác giả mất, gọi biệt hiệu là thô bỉ, không căn cứ, và ghi lại một câu hỏi cũ: có lẽ nhà Lý đã cho người đầu độc vua khi vua bệnh rồi giấu kín, nên sử không chép. Phim gọi đó là suy luận viết sau gần tám thế kỷ, không có chứng cứ đương thời, thuộc Tiền biên chứ không phải Toàn thư.
• Thực địa — đối chiếu. Các dòng chép về bốn năm cuối triều đại, cho thấy một người thân chinh ra trận.

Người trên chiến địa

Bảng chiến dịch là cách đọc không phụ thuộc vào ý kiến về sau, vì nó đến từ cùng cuốn sử với dòng chép cái chết. Sử liệt kê năm chiến dịch trong bốn năm, gồm những nơi như Phù Lan, Cử Long và Phong Châu năm 1005; Đô Lương, Vị Long, Hoan Châu và Thiên Liễu năm 1008; Hoan Đường và Thạch Hà tháng 7/1009. Lần cuối chừng ba tháng trước khi vua mất.

Đặt bên cạnh biệt hiệu, mâu thuẫn hiện ra rõ. Đặt bên cạnh chính văn, nó không đổi gì về cái chết — nguyên nhân vẫn không được nêu — nhưng nó đổi tính cách của người đã chết, và do đó đổi nghĩa của khoảng lặng quanh ông.

Diễn giải: kế vị hay đoạt ngôi?

Tư liệu công bố không có ghi chép đương thời nào về cái chết và không có văn bản nào nêu tên thủ phạm. Chuyện đầu độc thuộc về một người viết sau và được ghi dưới dạng câu hỏi; chuyện rượu chè thuộc về một lời chú mà chính sử gọi là dã sử; chi tiết bệnh trĩ trong chính văn giải thích một biệt hiệu, không giải thích cái chết.

Phần sau đây là diễn giải, được đặt thành câu hỏi chứ không phải kết luận. Nếu Long Đĩnh bị chính dòng họ thay thế mình đầu độc, thì năm 1009 là một cuộc đoạt ngôi và buổi đầu nhà Lý đứng trên đó; nếu ông chết vì bệnh sau nhiều năm cầm quân, thì năm 1009 là một cuộc kế vị. Câu trả lời nào cũng đổi cách đọc Chiếu dời đô năm 1010: văn bản của một trật tự mới đầy tự tin, hay tờ giấy một kẻ tiếm ngôi cần đến.

Mùa III dựng gì

Phim dành cho vấn đề một tập: “Tẩm điện”, tập thứ bảy của Mùa III. Dòng chú trên trang phim nói chính xác về phương pháp — các khả năng được dựng song song, không khả năng nào được xác nhận. Tên các tập quanh đó cho thấy cùng một sự kiên nhẫn với điều chưa rõ: “Bảy tháng không vua”, “Ba ngày”, “Người cưỡi ngựa”, “Cơn bão biển”. Mùa III kết thúc ở tập thứ tám, “Chiếu dời đô”.

Phim không giải quyết năm 1009 để đi tới năm 1010; phim kết ở văn bản, phần duy nhất của câu chuyện mà sử liệu chép đủ rõ để trích. Điều xảy ra trong tẩm điện được để nguyên chỗ sử liệu để: một dòng, hai ngày và một lần đổi triều.

Vì sao mốc ấy vẫn đứng

Năm 1009 là bản lề của cả bộ phim: năm cuối của một triều đại, hai ngày đầu của triều đại khác, và là lý do Mùa III tồn tại. Sử cho nó một tháng, một tuổi, một câu và một khoảng hai ngày; phim cho nó bốn cách đọc. Giữa hai bên là quy tắc dự án lặp lại: niên đại không hư cấu, và sự không chắc chắn cũng không.

Bài này không lấp khoảng trống: không nêu tên kẻ đầu độc, không dựng cảnh lâm chung, không nói chính văn giấu nhiều hơn những gì nó chép. Khoảng lặng của sử liệu là phần vững chắc nhất của sự kiện, và phim được dựng để cho thấy nó, không phải che nó.