Lê Hoàn: vị tướng lên ngôi hoàng đế

Ghi chú nhân vật của phim dành cho Lê Hoàn hai mệnh đề và một kết luận: “Người được lợi nhiều nhất sau đêm yến tiệc năm 979, và người đánh tan quân Tống năm 981. Cả hai đều là sự thật.” Câu ấy là cửa vào nhân vật, vì nó từ chối chọn. Lợi và giữ nước nằm hai bên cùng hai năm, và bộ phim giữ cả hai ở đó.

Chính sử chép gì

Dòng biên niên đặt ông ở bốn mốc. Năm 979, Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn bị giết trong một đêm yến tiệc ngay sân cung; một đứa trẻ sáu tuổi lên ngôi, và Lê Hoàn làm nhiếp chính thay đứa trẻ ấy. Năm 980, sau khi các tướng tôn ông lên, thái hậu ra lệnh khoác long bào lên vai ông. Năm 981, Hầu Nhân Bảo tử trận, quân Tống tháo chạy. Năm 1005, Lê Đại Hành băng, và sau bảy, tám tháng tranh ngôi, Lê Long Đĩnh giết anh để lên ngôi.

Sử liệu cho ta bấy nhiêu: một thời nhiếp chính, một mệnh lệnh biến nó thành triều đại, một chiến thắng, và một cái chết khép lại triều đại thứ hai trong ba triều đại. Không có lời nào của ông, không có ghi chép về cách ông trị vì giữa 981 và 1005, không có lời trao đổi nào ở khoảnh khắc long bào đổi vai.

Biệt hiệu của phim dành cho ông — “Thập đạo tướng quân · Lê Đại Hành” — nối chức võ ông giữ dưới triều Đinh với miếu hiệu của ông. Danh hiệu là một điểm tựa, không phải một tiểu sử; phần sử liệu được dẫn không mô tả chức võ ấy.

Sử gia về sau đọc thế nào

Hai câu hỏi treo trên ông, và sử liệu không trả lời theo cách bộ phim đặt vấn đề. Thứ nhất là đêm yến tiệc. Mùa II hỏi thẳng: “Ai giết vua — và ai được lợi?” Chính sử, ở bản đầy đủ hơn, có nêu tên kẻ giết; câu hỏi của phim chỉ vào chỗ lợi rơi xuống, không chỉ vào tội. Ghi chú nhân vật nói Lê Hoàn “được lợi nhiều nhất” sau đêm ấy; đó là phim chỉ ra chỗ lợi rơi xuống, không phải một lời buộc tội có bằng chứng.

Thứ hai là long bào. Một hoàng đế sáu tuổi, một thái hậu, một tướng quân đã làm nhiếp chính, và quân Tống đang tập trung: đó là cái khung phim đặt quanh năm 980. Đọc theo một hướng, long bào chính thức hóa một thời nhiếp chính đã có — người lớn đang cai quản thay đứa trẻ nay thành triều đại. Đọc theo hướng khác, đó là một cuộc chuyển triều làm trước mặt mọi người, để đứa trẻ vẫn ngồi đó phía sau. Sử Nho gọi hành vi của người phụ nữ là thất tiết; sử học hiện đại gọi là tầm nhìn. Người đàn ông nhận long bào bị đọc theo đúng cuộc tranh luận ấy, từ phía bên kia, và phim không phân xử.

Chiến thắng là điều duy nhất sử liệu nói không kèm mơ hồ. Hầu Nhân Bảo tử trận, quân Tống tháo chạy: phim dùng chữ “đánh tan”, và việc ấy thuộc về năm 981, sau tấm long bào.

Ba mùa, một hành trình

Phim xếp ông vào Mùa II, và Mùa II là 979–981. Tám tên tập đi qua hai năm ấy: “Con nào lên ngôi”, “Máu trong nhà”, “Đêm yến tiệc”, “Nhiếp chính”, “Thanh trừng”, “Long bào”, “Đầu rắn”, “Hoàng hậu hai triều”. Trang phim ghi Hồi II là “Vệ Quốc (981)”, còn teaser đầu tiên đặt bối cảnh trong một câu: Hoa Lư, năm 980 — một đứa trẻ trên ngai, một thái hậu, một tướng quân, và chiếc áo bào đổi chủ.

Cái chết của ông mở Mùa III, không khép Mùa II. Mốc 1005 trong biên niên là của ông, và cuộc tranh ngôi tiếp sau đó — bảy, tám tháng, rồi một vụ giết anh em — là chỗ Mùa III bắt đầu. Sử liệu cho triều đại ấy một độ dài và cái chết ấy một năm; nó không cho những năm ở giữa, và đó là khoảng trống phim, đến nay, vẫn để nguyên.

Phim thêm gì

Toàn bộ phần này là hư cấu, và xưởng phim ghi nhãn như vậy.

• Động tác. Sử liệu chép thái hậu ra lệnh khoác long bào lên vai ông; phim cho thấy bà tự tay khoác. Bức hình trên trang này là cảnh ấy — một bàn tay đặt trên vai giáp — và đó là hình của phim, không phải của biên niên.
• Triều đình quanh tấm long bào. Lời thoại, các tướng quỳ, những cuộc tranh cãi riêng trước khi ra điện: không điều nào được chép, nên tất cả đều được dựng.
• Đêm yến tiệc. Ai ở đâu, ai nói gì, ai quyết điều gì: hư cấu. Sử liệu nêu các cái chết, còn phim đặt câu hỏi về chúng.
• Khuôn mặt. Xưởng phim không biết có chân dung đương thời nào đã được xác thực, nên gương mặt trong bức hình ấy là do tưởng tượng. Hình ảnh là tranh minh họa làm bằng công cụ tạo sinh, không phải ảnh chụp hay tư liệu lưu trữ.

Hai điều cùng lúc

Điều hữu ích ở Lê Hoàn với tư cách nhân vật là sử liệu không cho ta biến ông thành một thứ duy nhất. Người được lợi nhiều nhất từ một vụ giết vua và người sau đó giữ nước trước một cuộc xâm lược là cùng một người trong cùng một bộ sử, và lựa chọn của phim là giữ cả hai mệnh đề của ghi chú nhân vật cùng đứng. Lợi, giữ nước, một mệnh lệnh đã thành triều đại với khoảng trống ở giữa: sử liệu cho bộ khung, phim cho con người, và tuyên bố miễn trừ giữ cho ranh giới giữa hai bên nhìn thấy được.