Đại Việt sử ký tiền biên: Ngô Thì Sĩ và giả thuyết đầu độc

Cách đọc thứ tư trong bốn cách đọc cái chết của Lê Long Đĩnh không đến từ bộ chính sử. Nó đến từ một bộ sử về sau, viết ở thế kỷ XVIII, in sau khi tác giả đã mất, và được trang phim trích vì một lý do: đây là nguồn của giả thuyết đầu độc. Bài này nói về cuốn sách ấy.

Tiền biên là gì

Đại Việt sử ký tiền biên — bộ sử “biên trước” của Đại Việt — do Ngô Thì Sĩ, một sử gia thế kỷ XVIII sống từ 1726 đến 1780, biên soạn. Sách gồm mười bảy quyển: bảy quyển Ngoại kỷ, chép thời kỳ huyền sử và buổi đầu, và mười quyển Bản kỷ, từ các vua huyền thoại đến khi nhà Minh kết thúc ách đô hộ ở thế kỷ XV. Tác phẩm được con trai ông là Ngô Thì Nhậm tu bổ.

Ngô Thì Sĩ không thấy sách được in. Lần in đầu tiên đến năm 1800, thời Cảnh Thịnh nhà Tây Sơn, hai mươi năm sau khi ông mất. Chính lần in sau khi tác giả mất ấy là lý do trang phim nói Tiền biên “in năm 1800” chứ không nói tác giả xuất bản.

Sách tồn tại thế nào

Lịch sử tồn tại của sách mong manh hơn Toàn thư. Bản in gốc năm 1800 được cho là đã mất; các bản còn lại là in lại đầu nhà Nguyễn, làm từ ván khắc thời Tây Sơn, trong đó một số chữ đã bị bỏ. Một bản dịch tiếng Việt hiện đại do Nhà xuất bản Khoa học Xã hội in tại Hà Nội năm 1997, và một bản Hồng Đức năm 2018 dày 773 trang (ISBN 9786048948245) hiện có. Thư viện Quốc gia Việt Nam giữ bản ghi thư mục cho bản in ấy.

Không có toàn văn trực tuyến đã được kiểm chứng mà trang này có thể dẫn tới. Bản ghi thư mục không phải văn bản đọc được, và liên kết sách điện tử trên trang Wikipedia đã chết. Vị thế trung thực của một trang nguồn là: sách còn qua bản in và bản dịch, nhưng không ở dạng có thể liên kết và đọc tự do.

Phim lấy gì từ sách

Phim trích Tiền biên hai đoạn liên quan, và ghi nhãn cẩn thận. Ngô Thì Sĩ gọi biệt hiệu “Ngọa Triều” là thô bỉ, không căn cứ — một phán đoán, không phải dòng chép sử — và ghi lại một câu hỏi cũ, mở đầu bằng “có người hỏi”: có lẽ nhà Lý đã cho người đầu độc vua khi vua bệnh rồi giấu kín, nên sử không chép. Trang phim không trình bày đó là sự thật. Trang gọi đó là suy luận viết sau gần tám thế kỷ, không có chứng cứ đương thời, thuộc Tiền biên chứ không phải Toàn thư.

Sự phân biệt giữa hai cuốn sách chính là điểm của cách đọc. Toàn thư chép cái chết, biệt hiệu và lời chú dã sử. Tiền biên thêm một cách diễn giải về sau. Giữ hai cuốn tách nhau là điều cho phép phim dựng bốn cách đọc mà không gộp chúng làm một.

Trang này không khẳng định gì

Không khẳng định Ngô Thì Sĩ đã chứng minh có đầu độc. Đoạn ấy là giả thuyết đặt dưới dạng câu hỏi, và nó nêu tên dòng họ Lý, không nêu Lý Công Uẩn. Không khẳng định bản in 1800 còn nguyên dạng gốc, vì bản gốc được cho là đã mất. Không trích toàn đoạn, vì văn bản mà trang này có là gián tiếp, từ một bản dịch hiện đại được một nguồn thứ cấp trích lại; bản diễn xuôi là thứ phim dùng và trang này lặp lại.

Cũng không khẳng định Tiền biên đương thời với các sự kiện. Sách được viết bảy trăm năm sau năm 1009, và khoảng cách ấy chính là lý do trang phim gọi chuyện đầu độc của nó là giả thuyết.

Vì sao một cuốn sách về sau vẫn quan trọng

Vì bộ phim nói về cách đọc sử liệu, không chỉ về điều sử liệu chép. Sự nghi ngờ của một sử gia về sau là một phần của câu chuyện: nó cho thấy khoảng lặng quanh cái chết của Lê Long Đĩnh đã được lấp từ lâu trước khi có phim. Tiền biên là bằng chứng rõ nhất rằng cuộc tranh luận về năm 1009 đã cũ, và rằng câu hỏi — bạo chúa, hay nạn nhân của ngòi bút kẻ thắng? — đã được đặt ra từ thế kỷ XVIII.

Đó là vai trò của cuốn sách ở đây: không phải sử liệu, mà là người đọc sử liệu có hệ quả nhất. Phim dựng cách đọc ấy; trang nguồn nói nó đến từ đâu.